Basit Makineler Konu Anlatımı

AskinElibol

Öğretmen
13 Ara 2020
15,387
13
38
BASİT MAKİNELER

Kuvvetin yönünü ve büyüklüğünü değiştiren araçlara basit makine denir. Ayrıca basit makineler, küçük bir kuvvetle büyük kuvvetleri yenmek ya da dengelemek için kullanılan düzenekler olarak ifade edilebilir.



Yandaki resimdeki çiviyi çıkarmak için hangi yönde kuvvet uygulanması gerekmektedir?



Cevap: Çiviyi çıkarmanın en kolay yolu 2 nolu yönde bir kuvvet uygulamaktır.



NOT:Basit makineler;

İş kolaylığı sağlarlar.

** Enerji ve işten kazanç sağlamazlar.

Kuvvetten kazanç sağlanabilir. (kuvvetten kazanç varsa yoldan kayıp vardır.)

Yoldan kazanç sağlanabilir.( Yoldan kazanç varsa kuvvetten kayıp vardır.

Kuvvetin yönünü değişterebilirler.

Uygulanan kuvveti arttırabilir.

Bir kuvvetin yönünü değiştirebilir.

Bir işin yapılma hızını değiştirebilir.

Bir enerji türünü, başka bir enerji türüne çevirebilir.







Basit makinelerin kuvvet arttırıcı, yön değiştirici ve sürat değiştirici gibi bazı çeşitleri vardır.

  • Maşa, cımbız, kürek kuvvet arttırıcı basit makineler
  • Sabit makara, pencere kolu, terazi yön değiştirici basit makineler
  • El matkabı, beyzbol sapası sürat değiştiren basit makinelerdir.
Kaldıraçlar

Kaldıraçlar
sabit bir destek etrafında dönebilen araçlardır. Kaldıraçta en önemli parça destektir.





Destek noktasının yüke ve onu kaldıran kuvvete göre konumu değiştiğinde kaldıracın türü değişir. Aşağıda değişik türde gösterilen kaldıraçları ve örneklerini inceleyelim.







Bir ağırlığı kaldırmak için uygulanması gerekli kuvvet aşağıdaki bağıntı ile hesaplanabilir.







Yük
(Kuvvet) · (Kuvvet kolu) = (Yük) · (Yük kolu)














Örnek:



NOT: Kaldıraçlarda; kuvvetten kazanç istiyorsak destek yüke yakın olacak. Yani kuvvet kolu yük kolundan büyük olacak.







Makaralar

Ağır bir cismi yükseğe kaldırmak için çoğu zaman makara sistemlerinden yararlanılır.

İnşaatlarda ya da bazı fabrikalarda, büyük ağırlıkların küçük kuvvetlerle

yukarı kaldırıldığını hepimiz biliriz. Kullanılan makara sayısına ve biçimine göre,

sabit makara, hareketli makara ve palanga gibi türleri vardır.



Sabit Makara

Sabit bir eksenin çevresinde dönen bir tek makara, kuvvet açısından bir kazanç sağlamaz; ama kuvvetin yönünü değiştirdiği için iş yapmayı kolaylaştırır. Özellikle inşaatlarda yapı gereçlerini ve ağır yükleri yükseğe kaldırmak için genellikle sabit makaradan yararlanılır.



• Sabit makarada yük ile uygulanan kuvvetin büyüklüğü birbirine eşittir.

Yük = Kuvvet

P = F

• Sabit makarada F kuvvetinin bağlı olduğu ip ne kadar çekililrse yük o kadar yukarı çıkar.

İpin çekilme miktarı = Yükün yükselme miktarı



NOT: Sabit makarada kuvvetten kazanç yoktur.



Örnek: Yandaki şekilde sabit makara ile 10 N ağırlığındaki bir cisim F kuvveti ile dengede tutuluyor.

a)F kuvvetinin değeri kaçtır?

b)F kuvveti 2 metre aşağı çekilirse yük kaç metre yükselir?





















Hareketli Makara

Yükseğe kaldırılan yük, makara ile birlikte yükselir. Eğer makara ağırlığı önemsiz

ise uygulanan kuvvet, yük ağırlığının yarısı kadardır.

Not: Hareketli makarada kuvvet kazancı 2 kattır. Basit makinelerde işten kazanç olmadığı için 2 kat yoldan kaybetmek gerekir.

Yani yükü 1 m yukarı çıkarmak için kuvvetin olduğu ipi 2m çekmemiz gerekir.







Eğik Düzlem




Aynı ağırlıktaki varili yandaki işçilerden hangisi daha kolay yukarı çıkarır.

Cevap:





Eğik düzlem tüm makineler içinde en basit olanıdır. Ağır bir sandığı sırtlanarak bir kamyona yüklemek yerine kamyonun kasasına eğimli olarak yaslanan düzgün bir kalasın üzerinden iterek yüklemek daha kolaydır. Eğik düzlem boyunca itme kuvveti cismin ağırlığından küçüktür. Buna karşılık cisim daha uzun yol alarak taşınmış olur. Eğik düzlemi kullanmadan cismi aynı yüksekliğe çıkarmak için alınan yol daha kısadır. Ancak bu durumda uygulanan kuvvet daha büyük olur. Sonuçta aynı yüksekliğe çıkarılan cisim için daha az kuvvet uygulansa dahi yapılan iş (harcanan enerji) den bir kazanç sağlanamaz.















Belli bir ağırlıktaki yükü eğik düzlemden yukarı çekmek için uygulanacak kuvvet, eğik düzlemin yüksekliğinin eğik düzlemin boyuna olan oranına bağlıdır. Buna göre, yukarı çekilen cisme uygulanacak en küçük kuvvet

aşağıdaki bağıntı ile bulunabilir.









• Eğik düzlemin boyu arttıkça cisme uygulanan kuvvette o kadar azalır. (yükseklik sabit kalmak

şartıyla)

• Eğik düzlemin boyunu değiştirmeden yüksekliği arttırırsak uygulanan kuvvet te o kadar artar.

• Eğik düzlemin dikliği (yüksekliği) arttıkça kuvvetten kazanç azalır. Diklik azaldıkça kuvvetten

kazanç artar.



Örnek: 100 N ağırlığındaki bir cisim 4 m yükseklikteki sürtünmesiz eğik düzlemin üst kısmına, eğimleri farklı olan dört yoldan F1,F2, F3, F4 kuvvetleri ile çıkarılıyor.



a) Hangi eğik düzlemde kuvvet kazancı en fazladır?



Cevap: ……



b)Hangi eğik düzlemde kuvvet kazancı en azdır?



Cevap: ……





Vida

Vida eğik düzlemin spiral şekline getirilmiş halidir. Vida, silindirin etrafına bir eğik düzlemin sarılması ile oluşan

basit bir makine olarak tanımlanabilir. İki ya da daha

fazla parçayı birbirine tutturmaya yarar.



Kama


Eğik düzleme benzeyen, genellikle odun kesme işleminde kullanılan bir basit makinedir.

Kamaya örnek olarak bıçak ucu, keski ucu, çivi ucu, balta ucu verilebilir.

Kamalarda cisim yerinde kalır ve kama cismin içine doğru ilerler.

Yandaki şekilde görülen odun kütüğünü ortadan ayırmak için kama kullanılmıştır.

Çıkrık

Aynı dönme ekseni üzerine yerleştirilmiş ve yarıçapı farklı silindirden oluşmuş bir basit makinedir.

Çıkrığa örnek olarak; kuyu sularını yukarı çıkaran kol sistemi, bisiklet pedalı, el mikseri, el matkabı, kahve değirmeni, kalemtraş ve kıyma makinesi verilebilir.

Dişli Çarklar

Merkezleri etrafında dönebilen, hareketin yönünü ve dönme hızını değiştirerek birbirine aktaran basit makinelere dişli çark denir.

















Farklı Merkezli Dişliler Aynı merkezli dişlilerde;

  • Dönme yönleri zıttır. * Dönme yönleri aynıdır.
  • Diş sayısı fazla olan az, diş sayısı çok olan fazla döner. * Dönme sayıları da aynıdır.


Çapraz bağlı dişliler Aynı yönlü bağlı dişliler

















Örnek:





Bileşik Makineler

Şimdiye kadar bir ya da iki parçadan oluşan, genellikle tek bir kuvvetin uygulanması ile iş yapma kolaylığı sağlayan basit makineleri inceledik. Günlük hayatımızda karşılaştığımız makinelerde, birkaç basit makine yer aldığını gözlemleriz. Basit makinelerin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş bu makinelere bileşik makine denir.